اهمیت قانون در حفظ یا تخریب منابع طبیعی، نیاز به یادآوری ندارد؛ در معیارهای پایداری منابع طبیعی هم به این نکته توجه شده است.

واقعا" بسیار مهم است که قانون – مثلا"- اجازه تغییر کاربری جنگل ها و تبدیل آن را بدهد یا برعکس به کلی آن را ممنوع کند (این که قانون چگونه اجرا شده یا می شود و چه کسانی از مزایای قانون برخوردار شده یا از آن محروم می شوند، در جای خود بحث مهم و درستی است اما در این یادداشت فرض بر اجرای صحیح قانون است).

 با این مقدمه یادآور می شود که بالاخره طرح بحث برانگیز بهره وری کشاورزی پس از سه سال به تصویب مجلس رسید و قانون آن با عنوان قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی در مرداد 1389 ابلاغ شد.

این قانون 35 ماده و 36 تبصره داشته و بر منابع طبیعی و محیط زیست بسیار تأثیرگذار است.

در یادداشت های بعد، بر آن مروری کوتاه خواهیم داشت.

سه شنبه 26 مرداد 1389 چند ساعتی در خدمت دوستان منابع طبیعی گلستان بودیم. آن چه مایه امیدواری و خوشوقتی است نقطه نظرات جالب، راهبردی و انتقادی این همکاران گرامی است.

تعدادی از دغدغه های دوستان به شرح زیر بوده است:

یک- تغییرات اقلیمی و اثر آن بر پوشش گیاهی استان

دو- تعیین شاخص های پایداری حوزه های آبخیز جنگلی به ویژه از نظر وسعت پوشش دائمی

سه – استعداد تولید ریزگرد در استان در صورت خشک شدن احتمالی تالاب های استان

چهار- بررسی نحوه اقدام با جنگل گردشی خارج از ظرفیت جمعیت شهری و روستایی

پنج- مخاطرت ایجاد سدهای مخزنی در کوهپایه ها و بالادست شهرهای استان

شش- توسعه بی رویه روستاهای ییلاقی و به خطر افتادن محل تولید آب های سطحی

هفت – عدم جامع نگری در پروژه های عمرانی

هشت- ...

البته همه این موارد با توضیح و مثال همراه بوده است.

برای دوستان کمیته فنی و سایر همکاران، توفیق بیشتر به ویژه در زمینه علمی و اجرایی را آرزومندم.

روزی دانشگاه فلان درخواست واگذاری ایستگاه تولید بذر منابع طبیعی را برای احداث ساختمان جدید خود  می نماید.

روز دیگر سازمان بهمان درخواست واگذاری عرصه نهالستان منابع طبیعی را برای احداث مسکن می نماید.

روز های دیگر و اشخاص حقیقی و حقوقی دیگر نیز هم چنین.

این متقاضیان گاه موفق می شوند عرصه های کاری منابع طبیعی را از چنگشان بیرون بیاورند و گاه هم نمی توانند.

این روزها شنیده ام استاندار محترم یکی از استان ها دستور داده اند ساختمان اداره منابع طبیعی به بیمارستان تبدیل شود. به رئیس اداره هم فرمودند: بگردید در اداره های دیگر، دو اتاق برای خودتان پیدا کنید.

راستی، وقتی نشود از چاردیواری و عرصه های کوچک محصور شده حفاظت کرد، آیا می شود از میلیون ها هکتار جنگل ها و مراتع بی در و دروازه حفاظت کرد؟

مشکلات مدیریت جنگل های شمال ایران، بسیار است! اما سال هاست در بحث های علمی و کارشناسی، چرای دام، مشکلات دیگر را در سایه قرار داده است.

چرای دام در جنگل(به گویش ولایت ما) دو شکل عمده دارد: بنه ای و کتول

بنه ای، یعنی دامدارانی که از گذشته ها در داخل جنگل، اتراق گاه و نوعی تأسیسات(دام سرا) داشتند(براساس سرشماری سال 1364 تعداد سی و سه هزار اتراق گاه در داخل جنگل شمارش شده است!).

کتول هم یعنی دام های روستاییان و جنگل نشینانی که شغل اصلی شان دامداری نیست و در جنگل اتراق گاه ندارند اما در جنگل چرا می کنند!

از چند دهه قبل جنگلبانی ایران در فکر حل مشکل چرای دام بود، ابتدا(50 سال قبل) سیاست اصلاح وکنترل چرای دام در جنگل مدنظر بود اما با موفقیت همراه نشد. از 30 سال قبل، خروج دام از جنگل در دستور کار قرار گرفت. در این سه دهه جنگلبانی ایران به هر دری زد تا دامداران بنه ای را از جنگل خارج کند. از یک طرف باید طرفداران این شیوه کار و زندگی مانند بعضی مقامات، بعضی دانشگاهیان وبه ویژه مسئولان و کارشناسان امور دام وزارت کشاورزی را مجاب به ضرورت اجرای طرح می کرد و از طرف دیگر باید رضایت دامداران جنگل نشین را جلب می کرد.

در این آزمون و خطای چند دهه ای، راه کارهای زیادی به کار بسته شد: ایجاد شهرک های مدرن دامداری، تبدیل دام های بومی به دام سنگین، تحویل زمین و تشویق زراعت به جای دامداری، پرداخت وجه نقد، ایجاد اشتغال و...

خلاصه به هر تدبیری بود در بعضی از جنگل ها مشکل دامداری بنه ای حل شد، اما متأسفانه دیری نگذشت که دام های کتول جایگزین شد! حتی گاه، دامداران بنه ای که با دریافت مابه ازا از جنگل خارج شده اند، در حاشیه جنگل اتراق می کنند و دام هایشان را به جنگل می فرستند!

حتما" می پرسید: پس جنگلبان ها و قرقبان ها چه می کنند؟

اگر جنگل طرح دارد، عوامل مجری طرح کجاهستند؟

نیروی انتظامی؟ پاسگاه؟ دادگاه؟ قانون؟...

روزی که آقای اتر(استاد خارجی دانشکده منابع طبیعی) گفت: حل مشکل چرای دام در جنگل های شمال ایران پنجاه سال طول می کشد، خیلی ها باور نمی کردند! امروز به نظر می رسد برآورد استاد خوش بینانه بوده است!

و بالاخره ای کاش مشکل دام زودتر حل شود تا کاستی های دیگر جلوه گر تر شود.

این روزها جدیدترین کتابچه تجدیدنظر طرح جنگلداری لاویج(واقع در شهرستان نور مازندران) به دستم رسید. این کتابچه مربوط به ده ساله ششم اجرای طرح است، به عبارت دیگر این طرح جنگلداری 50 سال سابقه اجرایی دارد!

یک: متأسفانه خیلی ها نمی دانند طرح جنگلداری یعنی چه؟ و این نشانه کم همتی سازمان متولی است. حتی بعضی ها فکر می کنند کاهش یک سوم مساحت جنگل های شمال، به علت اجرای طرح های جنگلداری است!

دو- طرح جنگلداری، فرایندی است شامل: مطالعه عرصه جنگل تحت پوشش، تنظیم کتابچه برنامه زمان بندی(عموما" 10 ساله)، بررسی و تصویب طرح، واگذاری برای اجرا به بخش های اقتصادی مختلف و سرانجام پس از پایان مدت اجرای طرح، تجدید نظر و تهیه کتابچه جدید برای 10 سال بعد(با این وصف جنگل لاویج تا کنون 6 بار مطالعه شده و 6 سری کتابچه دارد).

سه- واضح است که طرح های جنگلداری در شرایط ویژه زمانی خود، تهیه و اجرا شده و می شود و بدیهی است نقدهایی به آن وارد بوده و می باشد.

چهار- معمولا" کاهش سطح جنگل، بیشتر مربوط به جنگل های بدون طرح است، به عبارت دیگر وضع طرح ها از این نظر کمی بهتر است. حتی واگذاری جنگل های ناحیه طرح برای سایر پروژه ها ممنوع است و موافقت با آن مشکل تر است. طرح جنگلداری اگر تخریبی به بار بیاورد بیشتراز نظر کیفی است و ساختار، تنوع و پایداری جنگل را به مخاطره می اندازد.

پنج- امیدوارم مسئولان محترم، به نقدهای مربوط به تهیه و اجرای طرح های جنگلداری توجه کنند و ایرادهای موجود را – که بعضا" به آسانی قابل حل است- برطرف کنند. هم چنین، دانشگاهیان و محققان محترم هم همت کنند، معیارها و شاخص های ویژه پایداری جنگل های شمال ایران و طرح های جنگلداری آن را تعیین و ارائه نمایند تا امکان ارزشیابی علمی فراهم گردد.